URDAIBAI.ORG. URDAIBAIKO GALTZAGORRIAK

Urdaibai Biosfera Erreserba/Etnografía

Gure Ohiturak [aurkibidera joan]

1. GERNIKAKO MARIJESIAK:

Gabon aurreko bederatzi goizaldez kale arteko haize hotza doinu bihurtu eta gernikarren lo geldia esnatzera dator.

Zenbat urtez -herriko zaharrenek ere ez dakite noiztik- buruz jarraitu doguzen geure ohean melodia zahar horreek, barruko zirrarak iriparrea ezpainetara dakarkigun bitartean. Marijesiak direz. Marijesien sentimenduz betetako kantua.

Goaz Jose Antonio Aranak Gabonetako Kantak (Canciones de Navidad-Gabonetako Kantak, Colección Temas Vizcaínos, n.º 84, 1981) deitutako liburuan ohitura honetaz dioskuna gogoratzera.

Bizkaiko herri askotan ospatzen dan ohitura bada ere, indarrik handiena Gernika-Lumon dau, Gabon egunaren bederatziurren bezala ospatzen baita. Ikertzaile honen ustez, baliteke gaur ezagutzen doguzan Marijesiak antzerki gisa egiten zirenetariko "Misterio" baten zati izatea. Behintzat ospakizun haietariko baten kutsua gordetzen dauela dirudi: bakarlari eta taldea ondo bereizturik dihoaz beti; badago eleiza guztien atean belaunikaturik abesten dan bertsoa, bederatzi gauetan zehar hiru doinu desberdin erabiltzen direz, antzezlanaren hiru akto bailira; errondaren iraupena, urteak joan, ordu ta erdian mantentzea; baita bakarlaria eta taldearen arteko elkarrizketa bera ere; eta, azkenik, XVIII. mendeko antzezlanean Marijesietako bertso berberak agertzen direz zati batetan.

XVII. mendeko idazki batetan aukitu izan direz oraindik gaur egun abesten diran Marijesien zenbait bertso. Hauxe dugu horreen aipamen zaharrena. Kristoren jaiotza ospatzeko egiten zirenetariko antzerki zaharren batetik koplak bezala herrira, herritik bertso paperetara, hauetatik berriro XVIII. mendean antzerkira eta hurrengo mendean bertso paperetara berriz, Marijesiak bide luzea egin dabe -dakigun baino luzeago agian- gure ganaino bizirik heltzeko.

Eta gaur, atzo bezala, ohiturak honela agintzen dau:

Erronda goizaldeko lauretan hasten da, Andra Mari eleizako ate zaharraren aurrean, bakarlariak -hau beti metro batzuk aurretik eta taldeak belaunikoz bertso bat abesten dabelarik.

Gero, pausu bizi, erloju-orratzen noranzkoren kontra doan ibilbidea osatu (sinistrorsum erara), eleiz ate guztietan aipatu bezalako geldiunetxoa eginez. Eta Historia Sakratua osoa garaunduko deuskue bertsoz-bertso, batak esan eta besteek erantzun. Adan izan zenetik Kristoren jaiotzararte, herriaren adimenetik ateratako irudi biziz osoturiko 28 koplatan.

Hasieran, taldetik metro batzuk aurrera doan bakarlariak koplaren lehenengo bi bertsoak abesten ditu. Segidan, taldeko abeslariek, koplaren hurrengo bi bertsoekin erantzuten deutsie. Ibilbidearen hasierako Andra Mari-ko elizan, eta Jaungoiko Sanduaren irudia daben herriko beste eliza eta kapera guztietan (Santa Klara, Josefinak, Kaltzada Zaharretxea, orain dala gitxi eraikitako San Francisco, La Merced, San Fidel Ikastolan) taldea gelditzen da, eta belaunikatuz, Eukaristia Sakramentuaren agurra koplaren lehengo bi bertsoak abesten ditu: "Sakramentu Santu Jauna...". Honen ostean, kopla osorik abesten da eta berriro, ibilbideari hasiera ematen jako.

Aintzina, erronda hiriaren alde zaharrera mugatzen zan. Gaur egun, berriz, abeslariek ibilbidea aldatzen dabe, herriko bazter guztietara heltzeko guran. Azken hamarkadatan Gernikak jaso dauen hirigintza-garapena ezinezkoa bihurtzen baitau tradizioak erritua betetzeko inposatzen dauen ordu eta erdi zehatz horretan herri osoa zeharkatzea.

Bederatzigarren goizaldeko erronda hurrengo eguerdirarte luzatzen da, eta une batez txistulari talde batek laguntzen ditu.

Errituan hiru zati argi bereizten dira. Lehenengo lau gauetan eta melodia zehatzarekin Kreazioa eta Familia Sakratuaren irudiak (hots, Itun Zaharraren irudiak) aurkezten dizkiguten koplak eta "Maria Jose; Jesus, Maria" leloak abesten dira. Marijesien ohiturari izena ematen deutson leloak, hain zuzen bere.

Hurrengo bost gauetan, Jesusen irudian eta Itun Berriari buruzko beste melodia baten koplak abesten dira, "Adoratzen zaitugu, Jesukristo" leloarekin. Lehenengo lau egunetako doinua motela bada ere, hurrengo egunetan alaituz doa. Azkenik, abenduaren 24ko goizean, Gabon egunean, Salbadoriaren jaiotza iragartzen deuskuezen koplak abesten dira, "Bart Belenen jaio da Jesus Nazareten" leloari dagozkionak hain zuzen, hiru erronda jarraian eginez. Goizeko zazpietan, taldea elizara sartzen da eta bertan bigarren erronda hasten da. Aintzina, Marijesiak elizara sartzen zirenean luto-banku izeneko aurreko bankuetan jezartzen ei ziren.

Marijesiek aldez aurretik, gernikar guztiak gonbidatzen ebezen parte hartzen bigarren errondan eta ondoren Pase-Lekuan burutzen dan Tortimortxi-txokolatadan. Ostean, goizeko hamarretako azken errondan, abeslarietatik ehun metro aurrerago doazen txistularien laguntzaz diru-eskaera egiten da. Eskaeraren erronda amaitu ostean, Marijesiak eta txistulariak, ohitura danez, herriko tabernetan txikiteoan joaten dira danak batera.

J. A. Aranaren aipatutako liburutik hartu doguz ondoren doazen Marijesien hiru doinu desberdinak eta Daniel Rementeriaren lanetikik ondoren doazen koplak.

Lehen lau gauetan, honako kopla hauek abesten dira: "Maria, Jose, Jesus, Maria" leloa "Abendu santu honetan..." doinuarekin. (Eukaristiaren Sakramentuari agurrako lehen kopla, hasieran eta Jaungoiko Sanduaren irudia duten herriko beste eliza eta kapilla guztietan abesten da). Eta erabiltzen den doinua hauxe da:

Hurrengoko bost gauetan (Abenduaren 20-tik aurrera) "Jesukritsto, adoratzen zaitugu Jesukristo" leloa, "Bilosik..." doinuarekin. Hauxe da doinu hori:

Urdaibaiko Galtzagorriak © 2011. galtzagorriak@urdaibai.org

Babesleak: Eusko Jaurlaritza, Gernika-Lumoko Udala eta Urdaibai Biosfera Erreserba.